پيموديم . چون صبح طالع گرديد ، خود را در قلهء كوه ديديم كه اندكى برف هنوز در آن بود . سه ساعت [ طول ] كشيد تا از كوه پايين آمديم ، و بعد از آن همه جا ، تا كنار كوه ، رو به جنوب روانه شديم . در طرف ما صحرايى بود در كمال وسعت و نهايت كه در آن دهكده‌اى چند و گله‌هاى مختلف ملاحظه شد . دو ساعت به جهت چراى چارپايان در اينجا مكث كرديم . 6 . ورود به همدان و شرح آن روز دهم در كمال خستگى و ماندگى ، از شدت گرما و بىخوابى و بسيار گرسنه ، هنگام نهار يك ساعت بعدازظهر به شهر همدان رسيديم . مصمّم شديم كه ديگر در كاروانسرا منزل نكنيم و در خانقاه و تكيهء ارامنه فرود آئيم . ابوالحسن كه قائد و راهنماى ما بود ، هنگام داخل شدن به شهر از ما جدا شد . به جهت اينكه رفته و به حاكم از ورود ما اطلاع بدهد و نگذارد ما را در گمرك تفتيش كنند ، زيرا در مملكت ايران ، همچنان در عثمانى ، در هر شهرى مختصر مبلغى از مال التجاره ، به عنوان گمرك معاف مىكنند . از اشخاص خارج از ملت اسلام ، به هنگام دخول به هر شهر ، جزيه مطالبه مىكنند . اين جزيه فرقى ندارد با باجى كه در فرانسه و ساير مملكتهاى اروپ ، در زمانى كه مطيع جهان و منقاد عقايد باطله بوديم ، از ملت يهود دريافت مىكرديم . بالجمله از جانب داروغه و نايب الحكومه ، شخصى به احوال پرسى ما و تهنيت در ده آمد كه چون خان حاكم شهر در ركاب است و تا آخر تابستان مراجعت نخواهد كرد ، در غياب مشاراليه وظايف و خدمت آنچه باشد ، به عهده من خواهد بود . همدان در زمين مستوى و هموارى بنا شده و در يك فرسخى در جهت شرقى كوه الوند ، واقع [ است ] . تخميناً سى و پنج درجهء عرض شمالى و چهل و شش درجه از نصف النهار پاريس دارد . اين شهر كه در تمام سلطنت صفويه يكى از شهرهاى بسيار بزرگ و معظّم ايران بوده ، بعد از انقراض سلطنت از آن دودمان ، به بلاها و فلاكتهاى متعاقب گرفتار شده است و اكنون جز « قصبچه‌اى » بيش نيست ، ليكن باره و حصار شهر هنوز آثار عظمت را دارد ، و از آن [ دوره ] بعضى ابنيهء خوب هنوز باقى است كه از آجر ساخته‌اند ، و چند مسجد نيكو برجاست . اما جمعيت آن رفته و بيشتر از نصف خانه‌ها خراب شده ، و از قلعهء آن ، اكثر مواضع منهدم شده است . ارك كه در جانب شهر ، و در روى تلّى واقع بود ، حال بالكلّه ويران است . در فصل سابق گفتيم كه حسن پاشا والى بغداد در تاريخ هزار و هفتصد و بيست و سه